You are hereSobre o que entendo por "dereito"

Sobre o que entendo por "dereito"


Xacobe Lopez Castro
05/11/2012

Habitualmente entendemos por dereito, ou dereitos, unha serie de prerrogativas que nós posuímos de cara o goce dun ben ou dun conxunto de bens. Con esta definición, non nos enganemos, non estamos negando que os dereitos tamén teñan un aspecto “negativo” –pois serven como barreira en moitos casos para non sufrir agresión ningunha- senón que estamos a determinar que este tal aspecto non é negativo senón positivo: con eles podemos chegar a protexer o que nós consideramos un ben, por exemplo, que non se nos infrinxa dor inxustificadamente.

Segundo esta primeira definición introdutoria temos, entón, un ámbito de regras que por unha banda nos ofrecen protección e polo outro nos agasallan con certos elementos que habitualmente conveñen aos nosos intereses (o dereito á atención médica, o dereito á educación...). Porén, seméllame pertinente unha reelaboración desta consideración cotiá e xa tópica, prexuizosa, que nos move ao –que eu penso- é unha xustificación irreflexiva do sistema no que vivimos. E é que xa se sabe, como di certo proverbio esquimó: “os regalos son ás persoas o que os látegos aos cans: dómanas”. Vivirmos nunha sociedade que nos vai repartindo dádivas como se fosen grans de millo e nós fosemos galiñas, pode condicionar a nosa percepción da xustiza de tal estado de cousas.

Xa que logo, a miña revisión da definición dos dereitos debe comezar por un feito que dubido que alguén poida pór en dúbida: cando nacemos ninguén nos pregunta polo noso desexo de vir a este mundo. É evidente, seino, porén cómpre recalcarmos que nos vemos arroxadas a un mundo que non é froito da nosa decisión. Por iso a min cústame entender como pode ser que se nos esixan responsabilidades no tocante a unha acción da que nós non fomos nunca libres: a responsabilidade sempre é produto dunha acción libre, e a liberdade ten moito que ver co coñecemento. Así, as crianzas non poden ser consideradas responsábeis, porque tampouco son libres: fican présas dun descoñecemento daquilo que lles é necesario e incluso das consecuencias das súas propias accións. Obviamente que hai graos, mais para o caso, podemos conceder que esta é a idea xeral subxacente a tal feito. Volvendo ao asunto, non decidimos nacer, e moito menos decidimos nacer nesta ou aqueloutra sociedade, con esta familia ou a de máis alá... son cousas que fican fóra do noso control. Como, entón, podemos gozar de certos dereitos sobre as cousas neste mundo existentes? Se só traemos a este mundo un corpo entón só poderemos ter dereitos sobre ese noso propio corpo.

Mais acontece un fenómeno un tanto singular: o noso corpo permítenos alterar o mundo e producir cousas, algo que deu en denominarse “traballo” –aínda que co tempo se foi cargando de connotacións negativas. Naturalmente somos quen de traballar e, derivado disto, o noso traballo tamén deberá ser tido en consideración. Neste estado “natural”, o único sobre do que poderiamos ter dereitos é sobre o noso corpo e sobre o noso traballo (NB: a mente aquí considérase como parte do propio corpo). Mais xa nisto nos atopamos un problema: as materias primas sobre as que realizamos o noso traballo non nos pertencen. Isto pasa tamén no caso da alimentación, mais en tanto que posuímos o dereito sobre o noso corpo temos dereito tamén á alimentación e polo tanto podemos empregar libremente os recursos á nosa disposición. Todos? Non, todos non. Só aqueles recursos silvestres, pois recordemos que se son produto do traballo doutro individuo entón ten dereitos sobre eles e nós non. Mais en ambos casos actúa tamén outra restrición: só temos dereito acerca dos recursos naturais na medida en que nos sexan necesarios. Polo tanto xa non estarán xustificados os grandes monocultivos para as relacións de mercado capitalista.

Alén destas consideracións podemos concibir que xa non existirían máis dereitos. O que a partires de aquí se argallase tería un carácter contractual. Adquirirían até certo punto un carácter de dereito os acordos entre individuos nos que se regulan as relacións persoais, sempre e cando sexan tomadas libremente. E isto precisamente é o que acontece na nosa sociedade actual: o dereito a unha vivenda digna, o dereito á sanidade, o dereito á educación..., non son máis que contratos que contraemos por vivirmos nunha sociedade concreta. Mais nunca adquiren un carácter de inviolabilidade. Ben somos testemuñas das variacións constantes nos regulamentos xurídicos no tocante a estas materias e, por moito que sexa recollido na Constitución, o dereito á vivenda digna non é un tal dereito: moitas persoas viven en condicións precarísimas. Logo, salta á vista o carácter contractual de tales medidas, mais o maior problema é que resulta ser un contrato do que non formamos parte: está totalmente fóra do noso control a negociación sobre eles. A sociedade é inxusta xa a partires do momento no cal nos vemos inmersas nela e non temos voz, nin moito menos voto.

Quizais, á luz disto, non sexa tan disparate pretender unha restrición radical dos dereitos aos que acabamos de enumerar como teoría alternativa, porque o que non nos ofrezan garantías sobre certos elementos contractuais non é un mal exclusivo desa teoría, senón que é inherente tamén ao sistema ao que fomos arroxadas. Porén, a vantaxe que esta nova teoría presenta é que se nos dará a oportunidade de exercer a nosa liberdade para construírmos nós mesmas estes contratos. Pode ser que só entón a sociedade na que caiamos sexa non “utópica”, menos “perfecta” e máis libre, empregando as palabras de NicolasBerdiaeff,para nela sermos seres autorrealizados e responsábeis.