You are hereCumprimento da sentenza do TEDH no caso Del Río Prada contra o Reino da España

Cumprimento da sentenza do TEDH no caso Del Río Prada contra o Reino da España


25/10/2013

 

 

Era cousa sabida e é cuestión xudicialmente resolvida que a doutrina da sentenza do Tribunal Supremo español 197/06, de 28 de febreiro de 2006, coñecida como «Doutrina Parot», violaba os artigos 7 (irretroactividade da pena e das normas que a agravan) e 5.1 (dereito á liberdade e á seguridade) do Convenio Europeo para a Protección dos Dereitos Humanos.

 

O que toca agora é o cumprimento da sentenza do Tribunal Europeo de Dereitos Humanos (TEDH) no Estado español. 

 

Conforme aos artigos 46 e 32 do Convenio Europeo, 96.1 e 10.2 da Constitución española e 2.1 da Lei Orgánica do Poder Xudicial española, e en concordancia co declarado polo noso Tribunal Constitucional noutros casos, a sentenza do TEDH é de obrigado cumprimento no Reino da España. E aquí xorde agora a cuestión:

Que órganos do Estado español deben dar cumprimento á sentenza do Tribunal Europeo? E que procedementos xurídicos deben seguir para dar o devandito cumprimento?

 

Para responder a esta cuestión ha de diferenciarse, por unha banda, o efecto directo da execución da sentenza do TEDH sobre o caso de autos, é dicir, sobre a situación de privación de liberdade de Inés del Río e, por outra banda, a doutrina, que a mesma sentenza contén, de xeral aplicación nos casos nos que concorran análogos supostos aos de Inés del Río.

 

En canto ao efecto directo sobre o caso de autos, a Parte Dispositiva ou Fallo da sentenza declara que o Reino da España vulnera desde o 3/7/2008 os dereitos humanos recoñecidos no Convenio Europeo para a Protección dos devanditos dereitos, ao manter en prisión a Inés del Río. 

 

Esta declaración por si soa era suficiente para obrigar o Estado español a pór de inmediato en liberdade Inés del Río. Conforme a toda normativa interna ou internacional, o Reino da España non pode manter a persoa algunha nunha situación de privación de liberdade que vulnera declarada e manifestamente os dereitos humanos fundamentais. 

 

Así, no coñecido como caso Bultó, primeiro caso no que se recorreu ante o Tribunal Europeo de Dereitos Humanos contra o Estado español en relación cun proceso penal, foi suficiente que o Tribunal Europeo declarase que o proceso seguido no Reino da España vulneraba dereitos humanos para que en execución da devandita sentenza se puxese en liberdade os condenados, con anulación da sentenza condenatoria. 

Mais é que no caso de Inés del Río a sentenza do Tribunal Europeo engade ademais: «incumbe ao Estado demandado asegurar a posta en liberdade da demandante no tempo máis breve». 

 

A execución desta posta en liberdade obriga a intervir as instancias competentes do Esta-do español, que na miña opinión son as seguintes:

 

En primeiro lugar o Goberno, que actuando de propia iniciativa, é dicir, sen petición de persoas particulares, ha de promover perante o Xefe do Estado o indulto parcial, con fundamento en «razóns suficientes de xustiza» (arts 2.3º in fine e 21 da Lei 1/1988). Como o Estado español se acha directamente compelido ao cumprimento da sentenza do TEDH (art. 46 do Convenio Europeo), resulta pertinente que o Xefe do Estado, como máximo representante do mesmo, utilice co referendo do poder executivo a via do indulto, neste caso, máis como medio de xustiza que de «graza».

 

Mais tamén son competentes os tribunais españois (arts 117.3 e 161.1 da Constitución).

 

Ora ben, os tribunais actúan dentro de tramitacións previamente establecidas pola lei e de conformidade coas mesmas. E ocorre que, entre a pluralidade e diversidade de sistemas legais de tramitación que regulan, no ordenamento xurídico español, a execución de sentenzas en función dos distintos procesos, ordes e tribunais xurisdicionais, inexiste unha regulación e correspondente procedemento para executar as sentenzas do TEDH. Este problema ven sendo sinalado polos tratadistas e, cando tivo de ser executada por primeira vez na orde penal unha sentenza do TEDH, foi sinalado polo Tribunal Constitucional. Outros estados, por exemplo Francia, Austria e Alemaña, introduciron disposicións legais que regulan a execución das sentenzas do TEDH. O Reino da España, non.

 

Partindo do exposto e á vista dos casos precedentes e da lexislación vixente, xorde a dúbida e contémplanse como posibeis varias vías ou medios alternativos para a execución, no Estado español, das sentenzas do TEDH.

 

Así e no noso caso, de seguirse a liña do precedente, podería interporse directamente perante o Tribunal Constitucional recurso de amparo instando a nulidade da sentenza 197/2006 do Tribunal Supremo e das resolucións da Audiencia Nacional que se aplicaban a Inés del Río, e a consecuente liberdade da mesma. Coa presentación da demanda de amparo instaríase xa, como medida cautelar, encanto se tramitar o recurso, a liberdade inmediata de persoa vítima da vulneración. Esta vía seguiuse con resultado satisfactorio no caso Bultó e cabe que no futuro se volva a seguir noutros.

 

Outra posibilidade e vía alternativa é o incidente de nulidade de actuacións do art 241 da Lei Orgánica do Poder Xudicial, despois da súa modificación pola Lei Orgánica 6/2007 de 24 de maio, a promover polo fiscal ou pola vítima da vulneración. A resolución deste incidente, no noso caso, competiría á Audiencia Nacional, como tribunal que ditou a liquidación de condena (cálculo da condena a cumprir) cuxa nulidade se instaría no devandito procedemento.

 

E unha última posibilidade é a actuación de oficio da Audiencia Nacional, como órgano executor, ademais de sentenciador, no noso caso da condena coa que se estaba privando de liberdade a Inés del Río.

 

Dado que o Convenio Europeo de Dereitos Humanos e portanto a sentenza do seu Tribunal, forma parte do ordenamento interno do Estado español, e a lacuna existente neste ordenamento sobre o trámite de execución das sentenzas do TEDH, non cabía descartar a posibilidade de que a Audiencia Nacional, diante da grave situación creada no caso, resolvese pór en liberdade Inés del Río executando directamente a sentenza do Tribunal Europeo, sen precisar para iso petición algunha. Esta posibilidade é a que fixo realidade o Auto do día 22 dos correntes do Pleno da Sala do Penal da Audiencia Nacional.

 

Algún tratadista xa apuntaba, nun plano teórico, a posibilidade de que o propio tribunal sentenciador e executor dunha condena privativa de liberdade puidese executar directamente e de oficio, en determinados supostos, unha sentenza do Tribunal Europeo que declarase violadora de dereitos humanos dita privación de liberdade. En calquera caso, a decisión da Audiencia Nacional executando directamente, de oficio, a sentenza do TEDH carece de precedente en no Reino da España e abre unha liña nova, polo que ademais de acertada habemos de cualificar de meritoria.

 

Por outra banda, e xa pensando na eficacia xenérica, é relevante o efecto indirecto da sentenza do TEDH no ordenamento español. Refírome á doutrina de xeral aplicación que aprecia e expresa (erga omnes) dita sentenza. Tal doutrina vincula os xuíces e tribunais españois, de modo que calquera deles que no momento actual ou no futuro xulgue un caso análogo ao de Inés del Río haberá de efectuar o cálculo da pena, a redimir polo penado, de conformidade coa normativa, tomada no seu conxunto, que se aplicaba na data dos feitos imputados. Segundo informacións publicadas, son aproximadamente sesenta os presos políticos vascos aos que beneficia a doutrina do TEDH. No procedemento en trámite ou a tramitar correspondente a cada un deles, o órgano xudicial que o tramite haberá de aplicar directamente a doutrina do devandito Tribunal Europeo, polo que o preso será libertado sen necesidade de acudir a outras instancias, alleas ou internacionais.

 

E queda referirse a un ben colateral, consecuencia da sentenza do TEDH. A sentenza proba xudicialmente algo igualmente sabido: que os presos tamén poden ser e son vítimas, o que justifica a existencia de organizacións dedicadas a defendelos.

 

Orixinal: Naiz