O autor, profesor de literatura comparada na USC, deféndese das acusacións de antisemitismo recibidas por titular o seu seminario “Auschwitz/Gaza: un campo de probas para a literatura comparada”.

 

Leyendo se entiende la gente on Twitter: "Cuéntame un libro en vídeo, escucha las recomendaciones librarias que hemos recibido de nuestros lectores por el Día del Libro. ¿Te falta alguna por leer?

Son profesor titular de literatura comparada na Universidade de Santiago de Compostela (USC) desde 2003. A miña especialidade é a literatura comparada, isto é, o estudo da literatura na súa dimensión internacional, unha disciplina que conta entre os seus fundadores contemporáneos con figuras do porte de Erich Auerbach, xudeu-alemán que o réxime nazi desposuíu da cátedra en Marburgo após a aprobación das leis raciais, e George Steiner, xudeu-francés cuxa familia conseguiu refuxiarse en Nova York despois de fuxir de París, cidade que un mes máis tarde foi ocupada polos nazis. Foi Steiner quen afirmou que «ler é comparar», «todo acto de recepción dunha forma dotada de significado… é comparativo», («que é a literatura comparada»?) Dada o súa consuetudinaria abertura ao diálogo, o multilingüismo e o entendemento das culturas, non é arbitrario que a refundación da literatura comparada (certamente non hai símbolo máis importante para esta disciplina que a idea xudaica do libro como lar na diáspora) tivese lugar nos Estados Unidos por parte de intelectuais xudeus e outras comunidades que fuxiron da persecución do fascismo e o nazismo na Europa.

 

Non é arbitrario que a refundación da literatura comparada tivese lugar nos Estados Unidos por parte de intelectuais xudeus e outras comunidades que fuxiron da persecución na Europa

 

Durante os últimos anos ofrecín aos meus estudantes de grao un curso intitulado “Holocausto”. Neste curso, o alumnado leu, nas súas linguas orixinais ou en tradución, obras de Primo Levi, Jorge Semprún (un pregúntase como é posíbel que L’Écriture ou la vie non sexa de lectura obrigada na educación secundaria española, como o é Se questo è un uomo en Italia), Ledicia Costas (novelista galega que presenta a situación da prostitución de mulleres nos campos de concentración nazis), Jorge Volpi (escritor mexicano que en Oscuro bosque oscuro aborda a corresponsabilidade universal dos xenocidios, sexa onde sexa que teñan lugar), os debuxos realizados por crianzas en Theresienstadt, Bernhard Schlink, quen en Der Vorleser retrata o drama xeracional dos fillos de proxenitores alemáns que viviron a Segunda Guerra Mundial, ou Philip Roth, quen no seu relato “Eli, the Fanatic”  ilustra a difícil situación que enfrontaron os refuxiados xudeus de campos de concentración á súa chegada aos Estados Unidos, mesmo por parte de xudeus asimilados que fixeran dese país o seu lar en décadas precedentes. O curso perseguía diversos obxectivos: introducir o alumnado nos rudimentos da disciplina, familiarizalos cun corpus literario pouco coñecido para eles (a súa experiencia lectora non costuma ir alén do Diario de Anna Frank e filmes de Hollywood) e, en consonancia coa vontade ética da literatura comparada, comprender a Shoá como o xenocidio do século XX que acabou coa esperanza na propia humanidade (e a poesía mesma segundo Theodor Adorno) mais que, ao mesmo tempo, orixinou empresas tan nobres como os tribunais penais internacionais. A procedencia tan diversa das obras e as súas linguas -de Alemaña a México, pasando por Galiza, Francia, Italia e os Estados Unidos- era unha mínima mostra na catorce semanas de duración do curso de que o Holocausto representa o núcleo da nosa memoria cultural transnacional.

Para o próximo curso 2021-2022 decidín modificar o curso, cun novo título e novas lecturas: “Auschwitz/Gaza: un campo de probas para a literatura comparada”. Con diferenza ao meu curso anterior, cometín un serio erro: anuncialo nas redes sociais. Con este anuncio non perseguía nin publicidade nin aumentar a matrícula (é o menos importante que se me achacou), pois o alumnado é fixo na medida en que só pode cursar esta materia quen está previamente inscrito nun conxunto de materias (o chamado minor). Os académicos utilizamos as redes sociais para que os nosos colegas nos aconsellen, nos suxiran lecturas literarias e teóricas, etc. Desta feita puiden saber de obras que non coñecía. Mais de forma inmediata comezaron a chegar, a min e ás autoridades académicas (mesmo ao ministro de Universidades, Manuel Castells) denuncias e difamacións que me presentan como antisemita, xudeófobo e promotor do terrorismo islámico. A primeira denuncia (20 de agosto) foi realizada pola Asociación Galega de Amizade con Israel (AGAI), que me acusa a min, así como á miña universidade, de banalización da Shoá e de atentar contra a definición do antisemitismo da Alianza Internacional para a Lembranza de Holocausto (IHRA), adoptada por España de forma «xuridicamente non vinculante», en concreto, de incorrer en «establecer comparacións entre a política actual de Israel e a dos nazis». Debo sinalar que para esa difamación a AGAI baséase unicamente no título do curso, mais non nos contidos, que descoñece e que na súa opinión non son relevantes, xa que sostén que antisemitismo e banalización están xa presentes no título do curso.

A posición da AGAI é partillada por algúns, tanto a título individual como en nome de asociacións. O seu argumento baséase en que se establecen comparacións, algo que se deduce do nome “literatura comparada”. Certamente, esta disciplina naceu no século XIX en Francia centrada na comparación de obras literarias en linguas diferentes. Mais esta é xa unha definición desfasada na medida en que, como indiquei, hoxe en día hai consenso académico en entender a disciplina como o estudo da dimensión internacional da literatura, incluídas as súas relacións con outras artes (pintura, música, cinema, etc.) e esferas de coñecemento (relixión, filosofía, economía, dereito, etc.). Iso non significa, contodo, que a comparación sexa totalmente allea á disciplina en tanto que a comparación é un acto lóxico básico da mente humana (foi demostrado que tamén doutras intelixencias animais). O que é incuestionábel é que comparar non significa establecer paralelismos sumarios e asimiladores que eliminen as diferenzas. Comparar tamén é explorar cales son as diferenzas entre os elementos comparados, en que consisten esas diferenzas e por que son importantes (hai unha corrente teórica respecto diso que xurdiu hai poucos anos na China, a chamada “teoría da variación”).

 

Comparar tamén é explorar cales son as diferenzas entre os elementos comparados, en que consisten esas diferenzas e por que son importantes

 

É normal que o público en xeral, incluídos os que velan polo recordo do Holocausto, non teña coñecemento dos fundamentos teóricos e metodolóxicos da literatura comparada. Mais, antes de facer acusacións tan graves como as realizadas, non deberían interesarse polos contidos do curso e preguntar que significa a matriz Auschwitz/Gaza? (Por certo, no meu curso anterior utilicei a matriz Lisboa/Auschwitz: se o terremoto de Lisboa de 1755 xerou a nivel europeo unha reflexión sobre o “mal natural”, Auschwitz xerou a nivel global unha reflexión sobre o “mal radical”. É unha matriz de reflexión; Non unha comparación de Auschwitz con Lisboa!) Ninguén o fixo, apesar das miñas reiteradas peticións. Insisten en que o título é meridianamente claro no seu antisemitismo e xudeofobia. Ninguén acudiu á web da USC, en que os contidos do curso son de público acceso. Como se recolle na mencionada web oficial, o primeiro obxectivo é introducir ao alumnado nos fundamentos da literatura comparada. O segundo e último é: «A materia configúrase como un seminario que aborda “Auschwitz/Gaza” como símbolo de “zonas de indistinción” (Giorgio Agamben) ou “zonas de indeterminación” (Elizabeth A. Povinelli)». Agamben, fillo de armenios (outra comunidade que sufriu xenocidio), define “zonas de indistinción” como o “estado de excepción” en que a vida espida e o réxime xurídico entran nun límite de indistinción (Homo sacer). No persoal, creo firmemente que iso aconteceu en Auschwitz e acontece en Gaza (non hai un único responsábel), como tamén noutros lugares do mundo. Mais, como profesor, a miña tarefa non consiste en transmitir ao alumnado as miñas crenzas e opinións, senón promover que discutan obras literarias e teorías, segundo as súas propias crenzas e opinións, a escala internacional. Nas discusións de clase, haberá opinións a favor e en contra, mais sempre argumentadas, e todas serán obxecto de diálogo. É obvio que ese límite de indistinción en Auschwitz e Gaza é inconmensurábel, “incomparábel” se se quere, mais é que a literatura comparada tamén atende o incomparábel, como outras disciplinas comparatistas (penso no Dereito comparado), ao dicir de Marcel Detienne. Fun acusado de xustapor Auschwitz e Gaza interesadamente en favor da causa palestina, cando podería escoller o caso bosníaco (antes do curso “Holocausto” xa impartín un curso sobre literatura e guerra na ex-Xugoslavia) ou ruandés. É certo, mais non satisfaría a todos. Non hai acaso pensadores -xudeus incluídos- que non aceptan que o século XX sexa o século dos xenocidios, en plural, porque o único xenocidio é a Shoá e, portanto, é incomparábel? Eu, como profesor de literatura comparada, debo interrogar que significa incomparabilidade, e facer que o meu alumnado tamén o pregunte. Mais, en última instancia e máis importante, hai escritores que vincularon, de forma afortunada ou desafortunada -iso non nos toca aos investigadores en literatura decidilo, para iso están os premios literarios-, ambas as experiencias. A escritora palestino-estadunidense Susan Abulhawa así o fai na súa novela Mornings in Jenin, como tamén Elias Khoury en Children of the Ghetto. Primo Levi fálanos en Se questo è un uomo de que os prisioneiros xudeus en peores condicións eran chamados Muselmänner (musulmáns). Elie Wiesel afirmou que, se no seu momento viu como crianzas xudías foron atiradas vivas ao lume, agora vía o uso de crianzas musulmás como escudos humanos. E Amos Oz intitulou un dos seus ensaios máis coñecidos Israel, Palestina e paz. Coas súas grosas denuncias e acusacións a AGAI e outras asociacións e foros xudeus e israelitas están a dicir que non podemos nin debemos estudar estas obras, comentalas, aprender de e con elas, mesmo para disentir? Ou trátase de impor unha variante do politicamente correcto estadunidense, que veta a lectura nas universidades de Huckleberry Finn, a menos que sexa en edicións expurgadas dos cualificativos do escravo Jim?

O certo é que en toda esta campaña de difamación penso que hai unha clara dimensión patrimonialista. Confrontar “Auschwitz” e “Gaza” como detonador de reflexión crítica é considerado un crime antisemita. Holocausto e Nakba non poden estar na mesma frase, non sendo que quen o fai sexan académicos vinculados a prestixiosas universidades de Israel. É o caso de Bashir Bashir e Amos Goldberg, editores dun valioso volume (orixinal hebraico de 2015, tradución inglesa de 2018) intitulado The Holocaust and the Nakba: A New Grammar of Trauma and History (Columbia University Press), unha inspiración básica para a miña investigación. Tanto canto consigo saber, nin Bashir, nin Goldberg, nin os seus colaboradores foron difamados por antisemitismo, xudeofobia e promoción do terrorismo islámico, nin as súas universidades foron “repudiadas”, como si o está sendo a USC con motivo deste curso ao abrigo do que, segundo a AGAI, eu, e con iso a USC, trouxemos a “vergoña a Galiza”.

 

Ninguén me contactou, ninguén revisou os contidos, ninguén pediu esclarecementos. Unanimemente, afirman que o título do curso equipara Auschwitz con Gaza

 

Carece de importancia mencionar aquí as acusacións e difamacións a título individual. Hainas máis ferintes e de maior difusión, como as que proceden de (supostos) medios de comunicación, mais que crean noticias a partir de chíos sen (querer) contrastar coas fontes.

Finalmente hainas desoladoras: as de asociacións que velan pola memoria do Holocausto, á cal, modestamente quixen contribuír nas aulas e a investigación, como as da AGAI ou o Simon Wiesenthal Center, que solicita do ministro Castells a intervención da USC debido a un curso cuxo “contido esperábel” é unha banalización do Holocausto que pode contribuír á violencia contra os xudeus.

Ninguén me contactou, ninguén revisou os contidos, ninguén pediu esclarecementos. Unanimemente, afirman que o título do curso “Auschwitz/Gaza: un campo de probas para a literatura comparada” equipara Auschwitz con Gaza, identifica a política israelita coa dos nazis e banaliza o Holocausto. Como nos ensinou Victor Klemperer, a linguaxe (e a súa manipulación) é un campo básico de investigación. Ultimamente discutíronse as consecuencias da banalización do termo “fascismo” cando se aplica indistintamente urbi et orbi. Talvez sexa isto o que acontece aquí, a banalización do termo “antisemitismo” a partir de “acusacións falsas,… perversas”, das que a IHRA por certo renega. Non apelo á liberdade académica que, obviamente, ten os seus límites. Mais si apelo a que estas asociacións (e outras) baseen as súas denuncias en datos fidedignos, non suposicións, deducións simplistas ou afirmacións sen base científica (como as relativas á comparación na literatura comparada). E se partillan a idea de que, no seu deber social, as universidades deben tamén facernos conscientes sobre o sufrimento humano, mantelo vivo na memoria e corresponsabilizarnos nos termos de Hannah Arendt (farían ben en ler a súa definición de “banalización do mal”), póñome á súa enteira disposición para facer efectivo este obxectivo. Por propia iniciativa, decido anular o curso porque esta campaña non augura que poida ter lugar un diálogo real.

César Dominguez

Contexto (Público)