Coa queda de Tui en mans dos golpistas cando aínda non terminara xullo de 1936, Galiza fica completamente dominada polo bando sublevado e, entretanto noutras zonas do Estado se desenvolve unha guerra civil, no territorio galego iníciase o xenocidio. Ao masacre das beiras das estradas únese o ateigamento nos cárceres, tanto que as novas autoridades fascistas son obrigadas a habilitar como prisión instalacións deportivas, escolas, conservatorios e até illas. A de San Simón, situada na ría de Vigo, no termo municipal de Redondela, converteuse en penitenciaría no outono dese mesmo ano, e até o seu encerramento na primavera de 1943, acolleu millares de presos, tan por riba da súa capacidade que despois da queda da Frente Norte, o barco Upo Mendi, que transportaba novos represaliados vascos, cántabros e asturianos, tivo que ficar ancorado frente ás súas costas, coas adegas como improvisadas celas, ante a imposibilidade de a illa acoller nin que só fose un home máis.

 

 

https://blogs.publico.es/verdad-justicia-reparacion/files/2022/07/b6338417-9f04-47bf-9932-dc7d088fdde1.jpg

 

Montse Fajardo

 

Coñecida como “o Lazareto” por ser, noutro tempo, o destino das persoas que contraían doenzas contaxiosas, fundamentalmente cólera, e tamén o lugar onde as triipulacións dos barcos que ían tocar as costas galegas eran sometidas a cuarentena, a illa converteríase nun dos lugares máis ligados á memoria anti-fascista galega. Se Meirás simboliza a impunidade, o abuso e a corrupción franquista, San Simón atesoura como poucos outros lugares, o sufrimento das vítimas e a solidariedade que con elas mostraron moitas persoas de localidades próximas, fundamentalmente mulleres que actuaron como “madriñas” levando tanto aos presos en terra como aos do Upo Mendi comida, roupa limpa ou conforto. E metidas nas baiñas do pantalón, ocultas nas potas ou no medio da faragulla de pan, chegaban notas de resistencia que contaban os avances das tropas, o estado da familia ou os nomes dos responsabeis das atrocidades, con grande risco para quen facía de correo. Máis dunha voda trouxo a relación de confianza xerada entre madriñas e presos a medida que estes foron recuperando a liberdade. Mais algúns nunca o conseguiron. San Simón foi a capela de moitos sentenciados a morrer, como Johan Carballeira, na altura alcalde de Bueu que, nos veráns republicanos, congregara o talento de Maruxa Mallo ou Torrente Ballester, de tan dispar destino. Outros presos foron sacados de noite da cela en que durmían amontoados como sardiñas, e introducidos na Raposa, nome co que baptizaron á lancha que facía os traxectos entre a illa e a redondelana praia de Cesantes. O son do seu motor na madrugada era anuncio inequívoco de que habería paseos: os gardas coreaban os nomes de quen no día seguinte aparecerían nas beiras das estradas ou serían fondeados na ría de Vigo, probabelmente a fosa común máis grande de toda Galiza.

Mais, apesar do simbólico do enclave, ou precisamente por iso, o goberno popular da Xunta de Galiza recusa sistematicamente a solicitude do movemento memoralista galego para que sexa recuperada a denominación de “Illa da Memoria”, illa da memoria, que lle outorgou o bipartito de PSOE e BNG que dirixiu Galiza entre 2005 e 2009. O único acto de homenaxe ás vítimas que acolle a antiga prisión cada ano é o que organizan familiares e colectivos englobados na Iniciativa Galega pola Memoria durante o domingo máis próximo ao 18 de xullo.

Non é só que o actual goberno autonómico non poña en marcha ningún tipo de política pública de memoria para perseguir os obxectivos de verdade, xustiza e reparación que esixe a lexislación internacional. O máis terríbel é que o Partido Popular se esforzou moito en apagar calquera vestixio de memoria que restase do mandato anterior. Como exemplo, o proxecto universitario Nomes e Voces, que puxera en andamento a dirección xeral de Cultura, en mans do BNG, en convenio coa universidade compostelá. Os populares eliminaron o seu financiamento até o afogar, impedindo o acceso libre de quen investigue esta etapa á que xa era na altura a maior base documental, fotográfica e de entrevistas a vítimas e familiares de Galiza.

O mandato de Núñez Feijoo seguía así os pasos do do seu predecesor popular, Manuel Fraga, que durante a súa etapa como presidente realizou unha reforma da illa que estaba destinada a eliminar calquera vestixio do seu pasado como lugar testemuña do terror dunha ditadura de que el mesmo formara parte. Unha camada de pintura azul celeste sobre os edificios que albergaran celas e outras instalacións tentou ocultar o relato do que alí pasara. Mesmo retiraron a placa que os republicanos de Redondela colocaran durante a Transición en memoria das vítimas. E só puido ser recolocada coa chegada do goberno de esquerdas en 2005. Un ano máis tarde, coincidindo co 70 aniversario do golpe de estado, chegaba a declaración como “illa dá Memoria” e a celebración no antigo Lazareto de homenaxes e múltiplas actividades para dar a coñecer a súa historia recente. Mais, despois da vitoria popular de 2009, chegou a segunda fase de eliminación.

 

 

Se Fraga se ocupou do continente, Núñez Feijóo laborou no contido: A illa deixou de albergar calquera tipo de actividade relacionada coa memoria, foi retirada unha exposición permanente centrada no período en que foi cárcere, e boa parte das fotos dos presos que o bipartito pendurara das xanelas dos locais que foran prisión desapareceron da illa. Hoxe, unha persoa pode permanecer durante horas en San Simón sen decatarse de que está nun antigo campo de concentración. Ten que cruzar a ponte que leva a outro illote, san Antón, para ver, ao fondo, o monólito colocado polo bipartito no lugar en que o movemento memorialista realiza cada ano o seu acto de homenaxe. É case un xogo de procura do tesouro como os que proliferan na illa desde que tomou o mando o Partido Popular. Mañá mesmo, 31 de xullo, iníciase un “campamento pirata”. Así denomina a actividade, que durará unha semana, a naviera que a organiza. Aínda que San Simón é propiedade do Estado, as competencias están transferidas ao goberno galego, e este consente -apesar das continuas denuncias de colectivos e familias- que navieras privadas exploten a illa como se fose un parque temático, con ginkanas, ceas, encontros de ioga, rotas en que se obvia o pasado como cárcere franquista e até o anuncio da celebración dunha festa de disfarces, en Halloween; isto é, un entroido na noite de defuntos no lugar que foi antesala do asasinato de moitos republicanos. Se non chegou a celebrarse foi pola mobilización das familias, aínda que o goberno anunciou que o suspendía pola mala previsión metereolóxica.

Como máis recentemente pasou en Meirás, coa Xunta anunciando que convertería o Pazo nun lugar de encontro feminista e louvor a Pardo Bazán, o goberno do actual líder estatal do PP anunciaba nas súas orixes que San Simón sería unha illa do Pensamento, un lugar de encontro filosófico. E acabou convertido en parque temático. Unha e outra vez, a dereita española busca fins do todo loubábeis -filosofia, feminismo ou loita contra o terrorismo- para os contrapor á memoria, como se fose obrigado elixir que cousa nos importa máis, co abxecto fin de que a memoria volte a ser relegada outras catro décadas. E así, as familias das vítimas, perdida xa para sempre a posibilidade de facer xustiza á xeración represaliada, continúan abandonadas por unha dereita empeñada en reafirmarse como herdeira do franquismo e non dos partidos conservadores republicanos.

Por iso, cada aniversario do golpe, o movemento memorialista galego se reúne en San Simón para homenaxear as vítimas e reclamar que se aprobe un plano de usos que evite a realización alí de calquera actividade lesiva coa memoria. A illa de San Simón foi recoñecida como ben de interese cultural. É preciso que a administración estableza claramente que cousas poden facerse nela e cales non, tendo en conta o parecer de familiares, colectivos de memoria e especialistas. Compre así mesmo implementar unha política pública de memoria con perspectiva de xénero, país, -a represión en Galiza foi diferente á que se viviu noutras partes do territorio onde si houbo guerra- e clase, e que incida tamén no desastre que supuxo para toda a sociedade a substitución dun tempo de democracia e avances por unha ditadura, especialmente gravosa no caso das mulleres, tratadas como menores de idade.

É necesario, alén diso, buscar fórmulas para implicar na loita as xeracións nacidas despois da morte do ditador, porque a memoria non é unha cuestión do pasado, é unha ferramenta de construción dun futuro libre de fascismo, dese fascismo que nunca deixa de rearmarse para pór en perigo a conquista da democracia.

………………………

Fotografía 1: Varias persoas depositaron flores no monólito durante a ofrenda floral realizada no acto de homenaxe pola memoria celebrado na Illa de San Simón, o 17 de xullo de 2022.

Fotografía 2: Monólito colocado polo bipartito PSOE-BNG, en 2006, no lugar eo que o movemento memorialista realiza cada ano o seu acto de homenaxe a “Os homes e mulleres que loitaron pola liberdade, a democracia e os dereitos de Galiza”.

Público